Eerste homohoreca
19e eeuw - 1980
Al vanaf het midden van de 19e eeuw ontmoetten homoseksuelen (destijds nog aangeduid als "sodomieten") elkaar in de omgeving van de Reguliersdwarsstraat. De eerste homobars kwamen vanaf de jaren dertig en in 1963 opende het eerste permanente homocafé in de straat.
Homoseksuele ontmoetingen in de buurt
In 1864 brachten twee "sodomieters" verschillende avonden steeds een paar uur door op een gemak (openbare wc) onder de brug over het Singel bij de Heiligeweg. Nadat iemand daar aanstoot aan had genomen werden beide mannen echter opgepakt.
*
In 1877 werden op het Koningsplein twee sodomieters gearresteerd toen zij het in een koetsje met elkaar deden. De koetsier had hier kennelijk geen bezwaar tegen, want pas toen een politie-agent het zag werden de mannen gearresteerd.
* Daarnaast was ook het openbare toilet naast (en later onder) het Muntgebouw sinds lange tijd een bekende homo-ontmoetingsplaats.
Eerste homo's in de Reguliersdwarsstraat
Het eerste bericht over homo's in de Reguliersdwarsstraat zelf stamt uit 1897. Toen werd in een prostitutierapport van de politie gerapporteerd over een waarneming van de heer Barvoet, die op nummer 44 moet hebben gewoond, schuin tegenover één van de bordelen in de straat:
De koetsier Ruitenschild en de heer Barvoet hebben mij verklaard (zij wonen vlak tegenover genoemd perceel) dat des avonds op het tweede bovenhuis vlak voor het raam 2 manspersonen zitten, die elkaar bepoederen en elkander liefelijkheden betonen.
De onzedelijkheden van die mannen zijn zo in het ooglopend, dat de dames v/d 'Nederlandsche Kinderbond' die ten huize van den heer Barvoet af- en toe vergaderen, er schande over spreken (...).*
Elders in Amsterdam
Tegen het einde van de 19e eeuw waren er meer van dergelijke bordelen, maar ook bier- en koffiehuizen waar homoseksuelen elkaar opzochten. In het begin van de 20e eeuw waren er ongeveer vijf zaken die als homobar golden, met als bekendste een café aan de Nes, dat sinds 1928 alszodanig bekend stond.
De Amsterdamse politie hield deze zaken echter goed in de gaten en wanneer er teveel "verwijfde" homomannen kwamen werd er een eind aan de zaak gemaakt door de vergunningen in te trekken. Ook werden met enige regelmaat bezoekers meegenomen voor verhoor.
Een bar waar een heel gemengd publiek van homoseksuele mannen en vrouwen, hoeren en zeelui kwam, en die tot op heden bestaat is het in 1927 geopende café 't Mandje aan de Zeedijk 63. Vlakbij de Reguliersdwarsstraat, aan de Amstel nr. 14, volgde een paar jaar later Du Merlo, een locatie die onder verschillende namen nog tot rond 2010 als homocafé fungeerde.
Vooroorlogse homocafés in de Reguliers
In de Reguliersdwarsstraat was het eerste voor homo's toegankelijke café de zaak die in 1936 door ene Leenes werd geopend op nummer
21. Al meteen kreeg hij echter bezoek van de politie en kort daarop zei hij toe voortaan "alle homosexuelen te weren".
Hetzelfde gebeurde bij de Marathon Bar op
93. Die werd in 1941 geopend door een homostel uit Rotterdam, maar als gevolg van de strenge politiecontroles werden nog geen jaar later ook hier de homo's al weer geweerd c.q. bleven eigener beweging weg.
Beter liep café Populair van Ome Henk, dat sinds 1934 pal om de hoek aan het Singel nr. 536 gevestigd was. Ook daar trof de politie homo's aan en werden de nodige vergunningen voor drank en muziek geweigerd, maar desondanks bleef dit tot in de oorlog een redelijk druk bezochte homozaak.
Opkomst van de Reguliers als homostraat
Direct na de oorlog en in de jaren '50 waren er geen homocafe's in de Reguliersdwarsstraat. In 1952 opende vlak om de hoek, aan het Singel 460, het DOK (De Odeon Kelder), dat onder leiding van Lou Charité al snel de grootste homodisco van Europa werd. In 1955 opende het COC aan de Korte Leidsedwarsstraat 49 sociëteit De Schakel, wat een niet minder populaire dancing voor homomannen en lesbische vrouwen werd.
De ingang (links) van het DOK aan het Singel, hier in 1972
Foto: Rob Mieremet/Anefo
De verbindingsroute tussen deze twee populaire homodisco's was de Leidsestraat, die daarom de bijnaam
Rue de Vaseline kreeg, een naam die later ook voor de Reguliersdwarsstraat gebruikt werd. Haaks op de Leidsestraat ontstonden twee nieuwe homostraten. Eerst kwam in de jaren '60 de Kerkstraat op, die zich nog in 1985 als
Amsterdam's Gay Street presenteerde.
Na de Kerkstraat werd ook de Reguliersdwarsstraat geleidelijk aan een homo-uitgaansstraat. Als eerste permanente homocafé opende Daan of David Wagenhuis daar in 1963 op nummer
11 gaycafé
Mac Donald.
De Mac Donald kwam bekend te staan als een keurige zaak, waar vooral ook jonge homo's kwamen die nog niet bij het DOK en De Schakel werden toegelaten. De Mac Donald zou het bijna 20 jaar volhouden: de zaak werd in 1982 omgevormd tot de
Traffic Bar.
Blik in de Reguliersdwarsstraat met een glimp van het
uithangbord van de "Mac Donald Club", 13 mei 1969
(foto: J.M. Arsath Ro'is - klik ter vergroting)
Oostkant van de Reguliersdwarsstraat
In 1968 werd aan het andere uiteinde van de Reguliersdwarsstraat op nummer
131 café 't Toplicht geopend door twee vrienden die gevaren hadden. Daarom trok deze zaak ook zeelieden en had het meer de Amsterdamse sfeer van de zaken rond het Rembrandtplein en langs de Amstel. In 1975 werd het, onder dezelfde naam, een gewoon café.
1970: Coffeeshop Downtown
Aan de Koningspleinkant van de straat openden in 1970 twee vrienden op nummer
31 coffeeshop
Downtown. Het was aanvankelijk niet specifiek op homo's gericht, maar werd dat al snel en is dat bijna 50 jaar lang gebleven. Daarmee was Downtown de langst bestaande horecagelegenheid van de Reguliersdwarsstraat.
De homohorecazaken rond 1970
11: MacDonald
|
31: Downtown
|
131: 't Toplicht
|
1976: Homodisco De Viking
In 1976 werd tussen de Mac Donald en Downtown in, op nummer
17-19 de eerste homodisco van de straat geopend: de
Viking. Geheel in de geest van die tijd had deze zaak aanvankelijk een wat hippie-achtig karakter, maar daar kwamen al gauw de meer commerciële seks en drugs van hoerenjongens en drugsdealers voor in de plaats. Het kon haast niet anders of de Viking werd uiteindelijk in 1987 wegens deze drugshandel door de politie gesloten.
Het logo van de Viking
In 1981 opende op nummer
37 gaycafé
April letterlijk haar deuren - niet als eerste publiekelijk zichtbare homozaak, want dat was Downtown in 1970, maar wel als eerste openbare homocafé dat ook tot 's avonds laat open was.
Zoals de opening van Rose's Cantina in 1980 voor de gewone
horeca, zo luidde de opening van April voor de homohoreca de gouden jaren '80 in. Dat werd een tijd waarin de uitgaansgelegenheden van de Reguliersdwarsstraat trendsettend, uitdagend en spraakmakend, kortom
the place to be, waren.
Links
- Wikipedia:
Amsterdam als homohoofdstad
- De Gaykrant:
55 jaar homohoreca in 'de Reguliers'
- Overzicht van
Geschiedenis Homokroegen Amsterdam
- Gay.nl:
Hallo, meneer de uil - Over het nachtleven van 50 jaar terug
- App over homogeschiedenis:
PinkPerspectives Tour
- Memorabilia van
Gay & Lesbian Nightlife in the Netherlands
Literatuur
- Monique Doppert,
Amsterdam: de roze geschiedenis, Amsterdam 2023.
- Gert Hekma e.a.,
De roze rand van donker Amsterdam, De opkomst van een homoseksuele kroegcultuur 1930-1970, Amsterdam 1992.
